γράφει ο

Κυριάκος Λυκουρίνος

Στις 27 Μαΐου 1924 τετρακόσιοι πενήντα (450) Αρμένιοι πρόσφυγες της Καβάλας οδηγήθηκαν αναγκαστικά στο λιμάνι της πόλης για να επιβιβαστούν στο ατμόπλοιο “Έρση”, με προορισμό τον Πειραιά και από εκεί τον Πύργο της Ηλείας.

Σε άλλους 550 δόθηκε προθεσμία τεσσάρων ημερών για να διευθετήσουν τις υποθέσεις τους με το δημόσιο και να κλείσουν τους λογαριασμούς τους με την αγορά της Καβάλας.

Έτσι τέθηκε σε εφαρμογή το πρόγραμμα εκτόπισης των Αρμενίων προσφύγων από την Ανατ. Μακεδονία και τη Δυτ. Θράκη, το οποίο αποφασίστηκε από την ελληνική κυβέρνηση την άνοιξη του 1924 και μέχρι το 1926-1927 πέρασε διάφορα στάδια: εκτέλεσης, αναστολής, ακύρωσης και εγκατάλειψης.

Ο σχεδιασμός των ελληνικών αρχών της Γενικής Διοίκησης Θράκης περιλάμβανε τους κάθε είδους “εργατικούς”, τους άεργους, τους κατόχους δωματίων ή παραπηγμάτων και τους επικίνδυνους για την εθνική και τη δημόσια ασφάλεια, ενώ εξαιρούσε από την εκτόπιση τους εύπορους επιστήμονες, εμπόρους και επαγγελματίες, γενικά τους καλώς αποκατεστημένους αστούς.

Ο επικεφαλής της αποστολής της Near East Relief στην Καβάλα McAfee* εξαπέλυσε μύδρους κατά των αρχών της Καβάλας και της Γενικής Διοίκησης Θράκης, καταγγέλλοντας ότι η συγκέντρωση και επιβίβασή των πρώτων 450 έγινε με απαράδεκτη σπουδή και χρήση βίας από στρατιωτικές και αστυνομικές δυνάμεις, γενικά με τρόπους που δεν τιμούσαν την ελληνική πολιτεία, και ότι στους εκτοπισθέντες περιλαμβάνονταν όχι μόνο κακοποιά στοιχεία αλλά και φιλήσυχοι αστοί.

Ο αμερικανός αντιπρόσωπος χρησιμοποίησε απρεπείς, υποτιμητικές και υβριστικές εκφράσεις, ακόμη και απειλές για τους συνομιλητές του και για το ελληνικό έθνος, «συγκρίνων ημάς ως προς την ωμότητα και την απανθρωπίαν με το τουρκικόν έθνος» κ.ά.

Δεν θα εξετάσουμε εδώ τις ουσιώδεις παραμέτρους του ζητήματος (τους λόγους επιβολής της συγκεκριμένης κυβερνητικής πολιτικής, τη στάση των τοπικών κοινωνιών, τις εσωτερικές και διεθνείς αντιδράσεις κ.ά.)**.

Θα σημειώσουμε μόνο ότι μέχρι το  τέλος του καλοκαιριού 1924 είχαν εκτοπιστεί περίπου 3.000 από τους περίπου 9.500 Αρμένιους πρόσφυγες της περιοχής: 1.046 από την πόλη και την περιοχή της Κομοτηνής, 920 από την Ξάνθη, 407 από την Αλεξανδρούπολη και 600 από την Καβάλα.

Δεν έγιναν μετακινήσεις από τις περιοχές Διδυμοτείχου και Ορεστιάδας, Δράμας και Ζυρνόβου, Νέστου και Πραβίου, Σερρών, Σιδηροκάστρου, Νιγρίτας κ.ά. Στους πίνακες της Γεν. Δοίκησης Θράκης σημειώνεται ότι αυτοί (και οι υπόλοιποι Αρμένιοι των περιοχών Κομοτηνής, Ξάνθης, Αλεξανδρούπολης, Καβάλας) “παραμένουν προσωρινώς”, “μετακίνησις μετά 1 μήνα” κ.ά. Μέχρι τα μέσα του 1925 είχαν εκτοπιστεί μόνο 420 οικογένειες της Δράμας.

Ενδεικτικό της μεταστροφής είναι το εξής: Το Νοέμβριο του 1927 (σε περίοδο αιματηρής δράσης της συμμορίας Αϊβαζιάν) καθολικό αίτημα της κοινωνίας των Σερρών ήταν η απομάκρυνση των Αρμενίων από τη σερραϊκή ύπαιθρο.

Ο υπουργός Γεωργίας Αλ. Παπαναστασίου θεωρούσε αδύνατη την ομαδική εκτόπισή τους και αντιπρότεινε να επιλεγούν οι πλέον επικίνδυνοι, αλλά να μη  θιγούν όσοι “δεικνύωνται πειθαρχικοί και αποφασισμένοι όπως επιδοθούν μετά προθυμίας εις το έργον του γεωργού και ζήσουν βίον ήσυχον και απηλλαγμένον από την συνήθη εις τον χαρακτήρα της φυλής των κακοποιόν και επικίνδυνον εις την δημοσίαν ασφάλειαν δράσιν των”!

Στην απογραφή του 1928 οι ομιλούντες την αρμενική γλώσσα στις περιοχές της Ανατ. Μακεδονίας και Δυτ. Θράκης έγγιζαν τις 8.000 (πιθανότατα περιλαμβάνονται και οι περίπου 1.500 Αρμενόπαιδες της Near East), στοιχείο που δείχνει ότι οι μετακινήσεις Αρμενίων προσφύγων προς την Παλαιά Ελλάδα (και προς τη Σοβιετική Αρμενία) ήταν μικρής κλίμακας.

* Στα υπό έκδοσιν Πρακτικά του 8ου  Συνεδρίου Καβαλιώτικων Μελετών δημοσιεύεται το σχετικό άρθρο μου: «Η περίθαλψη των προσφύγων στην Ανατολική Μακεδονία: Ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις στην Καβάλα και στην ενδοχώρα της, 1922-1924».

** Για το θέμα αυτό, «Η εκτόπιση των Αρμενίων από την Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη στην Παλαιά Ελλάδα (1924-1926)”, επίκειται δημοσίευση σε ιστορικό περιοδικό.

ΦΩΤ. Σελίδες από το Μητρώο Αρμενίων Πραβίου (ΓΑΚ Καβάλας)